Gayya Kuyusuna Kimler Girecek? Psikolojik Bir İnceleme
İnsanlık tarihine baktığımızda, toplumlar genellikle kötülüğü ve kötücül davranışları dışlamak, izole etmek ve onlara karşı bir tür “toplumsal dışlanmışlık” yaratmak istemiştir. Ancak, bu dışlanmışlıklar bazen içsel bir süreçten, bazen de toplumsal baskılardan kaynaklanır. İnsan davranışlarının, kişisel ve sosyal düzeyde nasıl şekillendiğini merak ediyorum. Toplumun farklı kesimleri, nasıl oluyor da ‘sistemi’ sorgulayan ya da dışarıya itilmiş kişileri bir araya getirip onlara ”gayya kuyusu” gibi bir etiket yapıştırabiliyor? Bu tür soruların cevabını anlamak için psikolojik bir mercekten bakmak faydalı olacaktır.
Bilişsel Perspektiften Gayya Kuyusuna Dönüşen Bireyler
Bilişsel psikoloji, insanların çevreleriyle nasıl etkileşime girdiğini, bilgi işleme süreçlerini ve bu süreçlerin nasıl kararlar aldığımıza etki ettiğini araştırır. Kişisel algılar ve düşünceler, bazen önyargıların ve stereotiplerin doğmasına yol açabilir. Örneğin, “gayya kuyusu” kavramı, toplumsal bir dışlanmışlık ve bir tür ahlaki yargılama içeren bir mecra olarak düşünülebilir. Bu durumu anlayabilmek için öncelikle, bireylerin bilgiye nasıl yaklaştığını ve bu bilgiyi nasıl işlediğini incelemek önemlidir.
İnsanlar, karar verirken sınırlı bilgiye sahiptirler ve çoğu zaman, sahip oldukları sınırlı bilgiyle dünya hakkında genellemelere ve basitleştirmelere başvururlar. Bilişsel önyargılar bu noktada devreye girer. Örneğin, onaylama yanlılığı (confirmation bias), bir kişi ya da grup hakkında sahip olunan mevcut inançların yalnızca bu inançları güçlendiren bilgilerle pekiştirilmesini sağlar. Bu durum, bireylerin yanlış bir şekilde, toplumsal “gayya kuyusuna” atılacak kişileri belirlemelerine yol açabilir.
Bunun örneği, medyanın etkisiyle şekillenen toplumsal algılar üzerinden verilebilir. Günümüzde sosyal medyanın hızla yayılmasıyla, doğru ya da yanlış bilgilerin hızla yayıldığını görmekteyiz. Bazen bu yayılan bilgiler, belirli grupları veya bireyleri hedef alarak onların toplumsal dışlanmasına yol açabilir. İnsanların bilişsel çabaları, duygusal tepkileriyle birleşerek bir kişinin ya da grubun dışlanmasına neden olabilir.
Duygusal Perspektif: Korku, Öfke ve Duygusal Zekâ
Duygusal süreçler, insanların kararlarını büyük ölçüde etkileyen bir diğer önemli faktördür. İnsanlar, genellikle korku, öfke ve güvensizlik gibi duygulara tepki verirler ve bu da toplumsal davranışları şekillendirir. Gayya kuyusuna atılacak kişiler sıklıkla, toplumu tehdit eden, yabancı ya da yanlış olarak algılanan kişiler olur.
Duygusal zekâ (EQ), bir kişinin duygusal durumlarını fark etme, anlama ve yönetme yeteneğidir. Bu yetenek, sosyal ilişkilerde önemli bir rol oynar. Ancak, duygusal zekâ eksikliği olan kişiler, bazen başkalarını dışlamak ya da bir grubu karalamak gibi duygusal tepkiler geliştirebilirler. Duygusal dışlanma da, bir kişinin duygusal zekâ eksikliği ve empati yoksunluğuyla ilişkilidir.
Bununla birlikte, duygusal zekâ yüksek bireyler, başkalarını anlamada ve empati kurmada daha başarılıdırlar. Bu kişiler, gruplar arasındaki farkları anlamaya çalışarak, toplumsal dışlanmanın önüne geçebilirler. Günümüz araştırmalarına göre, duygusal zekâ yüksek bireyler, daha az sosyal izolasyona uğrarlar ve toplumsal normlarla uyum içinde hareket ederler. Empatik tepki verme, toplumsal baskılara karşı bir tür direnç gösterme anlamına gelir.
Bunun bir örneğini, toplumsal medya platformlarında “cancel culture” (iptal kültürü) uygulamalarında görebiliriz. İnsanlar, duygusal tepkilerle, bazı kişiler ya da gruplar hakkında sert eleştirilerde bulunabilir, onları dışlayabilirler. Ancak bu dışlamanın ardından, çoğu zaman empati yoksunluğu ve yanlış anlamalar ortaya çıkar.
Sosyal Psikoloji: Toplumsal Baskılar ve Grup Dinamikleri
Sosyal etkileşim ve grup psikolojisi de, bireylerin “gayya kuyusuna” düşüp düşmeyeceklerini belirleyen temel faktörlerden biridir. İnsanlar, çoğu zaman sosyal etkileşimlerinden etkilenerek, başkalarının düşüncelerine ve davranışlarına uyum sağlamak için davranışlarını değiştirirler. Grup içi dışlayıcı davranışlar, grup normlarının bir sonucu olarak ortaya çıkar. Bir kişi, grup tarafından dışlanmak istemiyorsa, genellikle grup üyelerinin değerlerine ve düşüncelerine uyum sağlar.
Bununla birlikte, grup üyelerinin düşünce biçimlerinin belirli bir norm haline gelmesi, grup düşüncesi (groupthink) gibi olgulara yol açabilir. Grup düşüncesi, bireylerin grup içindeki baskılara boyun eğerek kendi fikirlerinden sapmaları anlamına gelir. Bu durum, insanların bireysel özgürlüklerini sınırlayarak, başkalarının yanlış anlaşılmasına ve dışlanmasına yol açabilir. Örneğin, toplumsal baskı sonucu, bir grup, normlara uymayan bir bireyi “gayya kuyusu”na atarak, ondan kurtulmayı tercih edebilir.
Sonuç: Kimler Gayya Kuyusuna Girer?
“Gayya kuyusuna kimler girecek?” sorusu, yalnızca bir bireyin ya da grubun toplumsal olarak dışlanmasının psikolojik bir sorusu değil, aynı zamanda tüm toplumun dinamiklerinin sorgulanmasıdır. İnsanlar, bilişsel süreçler, duygusal zekâ ve toplumsal etkileşimler doğrultusunda, belirli gruplara veya bireylere karşı önyargılar geliştirebilir ve dışlayıcı tutumlar sergileyebilirler.
Toplumsal dışlanma ve dışlayıcı davranışların çoğu, bilinç dışı süreçlerin ve duygusal yanılsamaların bir sonucudur. İnsanlar, gruplarına ait olma arzusuyla, bazen başkalarını dışlama eğiliminde olabilirler. Ancak bu tür dışlamalar, duygusal zekânın yüksek olduğu, empati ve anlayışla yönlendirilen toplumlarda daha az görülür.
Günümüz araştırmalarına göre, insanlar yalnızca gruplarını savunma içgüdüsüyle değil, aynı zamanda daha derin psikolojik süreçlerle de dışlayıcı davranışlar sergileyebilirler. Sosyal etkileşimler ve toplumsal normlar, bu süreçlerin en önemli belirleyicilerindendir.
Bununla birlikte, bilişsel ve duygusal farkındalık geliştirildiğinde, toplumsal dışlamanın ve grup içindeki olumsuz etkilerin önüne geçmek mümkündür. Çünkü insanlar, daha yüksek bir duygusal zekâ ve daha derin bir sosyal anlayış ile, başkalarını dışlamadan önce kendi içsel süreçlerini sorgulamaya başlayabilirler.